Historia Ursusa

Rosyjska mapa z XIX wieku z zaznaczonymi osadami, które stworzą przyszły Ursus
Mapa rosyjska z XIX wieku

Udokumentowane osadnictwo na terenach obejmujących aktualne granice Ursusa rozpoczęło się w XIII wieku. Nieduże osady ulokowane są w sąsiedztwie szlaków komunikacyjnych. W księgach wspomniana jest nazwa wsi Czechowice, później również Gołąbki, Skorosze i Szwaby-Bożeje (od XVIII wieku zwane Szwaby-Szamoty, dziś znane pod nazwą Szamoty).

W XIX stuleciu tereny te przyciągają m.in. niemieckich kolonistów, których rody szybko polonizują się i odgrywają znaczącą rolę w rozwoju osad.

Gmina Skorosze w odrodzonej Polsce*

Odzyskanie niepodległości po okresie rozbiorów i pierwszej wojnie światowej wpływa na układ administracyjny i znacznie przyspiesza rozwój gospodarczy i infrastrukturalny wielu podstołecznych wsi. Nie inaczej jest z folwarkami, które utworzą przyszłą dzielnicę Ursus.

Gmina Skorosze powstaje w 1918 roku, a należą do niej:

  • Czechowice, Skorosze, Szamoty, Solipsy,
  • Karolin, Niecki, Wiktoryn,
  • Malichy, Michałowice, Salomea, Opacz, Reguły, Pęcice,
  • Okęcie, Rakowiec, Szaczęsliwice, Raków,
  • Włochy i Załuski. 
Fot. Ireneusz Barski. Na zdjęciu budynek urzędu gminy Skorosze

Jednopiętrowy, długi budynek z końca XIX wieku, bielony. Nad gankiem mansarda z dwoma dodatkowymi oknami po bokach

W okresie międzywojennym Gołąbki, inaczej niż reszta majątków Skoroszy, Czechowic i Szamot, włączona jest w gminę Bliznę. Zmienią to dopiero lata powojenne. 

  • Około roku 1933 na terenie dzisiejszego Ursusa (włączając także mieszkańców Gołąbek) mieszka nieco ponad 2 tys. osób.

Tradycje ogrodnicze Skoroszy i Czechowic

Już pod koniec XIX wieku Skorosze i Czechowice stają się uznanymi ośrodkami ogrodniczymi, a tradycja ta kultywowana jest także w okresie międzywojennym. Wzorcowe gospodarstwa, których produkty warzywne skupowane są na rynki krajowe, ale i wysyłane poza granice kraju, prowadzą przede wszystkim spolonizowane rodziny niemieckich osadników. Wśród nich są m.in. rody Hassów i Acherów.  

Na zdjęciu tereny uprawne rodziny Hassów.

Pola uprawne podzielone ogrodzeniamiWojciech Hass realizuje swoje  ambicje nie tylko na polu działalności rolniczej. Zostanie wójtem gminy Włochy (w 1930 roku Włochy stają się samodzielne wobec gminy Skorosze), a później posłem z listy piłsudczyków. Podobnie szanowaną postacią w Skoroszach jest Franciszek A. Acher, ogrodnik, o starannym rolniczym wykształceniu. Po pierwszej wojnie światowej produkty z jego gospodarstwa trafiają na rynki niemieckie i angielskie. Acher zostaje też  wybranym na wójta gminy Skorosze w 1930 roku. 

Inne gospodarstwa ogrodnicze należą m.in. do rodzin Markertów, Bojarskich, Boczkowskich, Kordusów, Karkucińskich, Kosińskich.

Z prowadzoną tu gospodarką rolniczą wygrywa szybki rozwój industrialny terenów przyszłego Ursusa. Piękną puentą dla tego okresu w historii dzielnicy jest pomoc, jaką okazali właściciele gospodarstw potrzebującym mieszkańcom stolicy w czasie wojny. Część z nich podczas okupacji współpracuje z Radą Główną Opiekuńczą, a po Powstaniu Warszawskim zaopatruje przebywających w obozie przejściowym w Pruszkowie w podstawowe produkty żywnościowe. 

Fabryka Ursus w Szamotach

Przełom w historii Czechowic, Skoroszy i Szamot następuje z początkiem XX wieku. W maju 1924 roku warszawska fabryka Zakładów Mechanicznych Ursus wygrywa, ogłoszony przez Ministerstwo Spraw Wojskowych, przetarg na dostawę 1050 samochodów. Przenosi produkcję pod Warszawę. Na gruntach wsi Szamoty rozpoczyna się budowa fabryki. Wygląd budynku projektują warszawscy architekci – Franciszek Lilpop i Karol Jankowski, znani m.in. z opracowania projektu domu handlowego Braci Jabłkowskich.

Pierwszy etap budowy zakończono w 1928 roku. Niestety niedługo potem fabryka bankrutuje i przechodzi na własność państwa, zmieniając nazwę na Państwowe Zakłady Inżynierii. Dyrektorami, którzy przeprowadzają fabrykę przez restrukturyzację, są Tadeusz Hennel (Fabryka Samochodów) i Kazimierz Gierdziejewski (Fabryka Metalurgii) Po kryzysie lat 30 fabryka zmienia profil na produkcję sprzętu wojskowego: czołgów, ciągników gąsienicowych, silników Saurera, silników lotniczych Jupiter-Junior. Kontynuuje jednak produkcję cywilną podwozi typu Zawrat do autobusów komunikacji miejskiej, silników do motocykli „Sokół 1000”. 

Na zdjęciu jeden z najstarszych ocalałych obiektów fabryki Ursus wpisany do rejestru zabytków – front hali Fabryki Samochodów nr 10 

Dwupiętrowy budynek fabryczny z czerwonej cegły, stoi przy wewnętrznej ulicy, obok niego drzewo. Budynek jest opustoszały.

Na zdjęciu ściana przedwojennej Modelarni z charakterystycznym układem cegieł, właściwym dla ówczesnego wzornictwa przemysłowego.

Zbliżenie na ścianę przedwojennego budynku fabrycznego z charakterystycznym układem cegieł

Przystanek kolejowy Ursus

Właściciele gruntów czechowickich (m.in. rodziny Szpudów, Elsnerów, Kifferów, Nyców, Burkotów, Wallów, Makowskich) parcelują i sprzedają ziemię pod szybko powstające przyfabryczne osiedle. W 1925 roku z inicjatywy Franciszka A. Achera powstaje Ochotnicza Straż Pożarna (remiza mieści się początkowo w budynku gospodarczym F. Achera), a w roku 1926 fabryka buduje przystanek kolejowy dla dojeżdżających do pracy robotników, którego nazwa brzmi Ursus. Wcześniej pracownicy zakładów nadkładają drogi wysiadając dopiero w Utracie (dzisiejszy Piastów) lub dochodząc z przystanku z pobliskich Włoch.

Ostatnia dekada przed wojną

Wytyczane są nowe ulice, pojawiają się pierwsze domki jednorodzinne i czynszowe kamienice. Dzięki komitetowi społecznemu (na jego czele stał m.in. Tadeusz Hennel) w 1933 roku w Czechowicach powstaje pierwsza szkoła powszechna, w 1937 roku otwiera się urząd pocztowy (z centralą telefoniczną w domu rodziny Szpudów), rok później apteka prowadzona przez Edmunda Szyszko. Przy fabryce działają też kluby sportowe – RKS Ursus przy Fabryce Metalurgii z mocną sekcją kolarską i Klub Sportowy Czechowice przy Fabryce Samochodów z wyróżniająca sekcją bokserską.

  • Według zestawienia z 1938 roku liczba ludności zamieszkująca dzisiejsze tereny Ursusa wynosi około 11 tys. osób.

Osobne losy Gołąbek

Losy przyszłego osiedla Gołąbki związane są już w latach przed pierwszą wojną światową z gminą Blizne. W okresie międzywojnia mieszka tu wraz z rodziną dwukrotny premier II RP i minister skarbu Władysław Grabski. Część z zakupionych 40 ha współdzieli z synem Władysławem Janem Grabskim i jego żoną Zofią, córką byłego prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. Pomysłem Władysława Grabskiego – ojca – jest utworzenie z tych terenów osiedla-ogrodu. Jest pierwszym prezesem „Stowarzyszenia Miłośników Osiedla Gołąbki” i wraz z synową i synem aktywnie wspiera i finansuje rozwój infrastrukturalny i kulturalny osiedla.

  • W Gołąbkach mieszka przed wojną około 500 osób, głównie urzędników i wojskowych.
"Grabówka" – dom, który premier i minister skarbu II RP Władysław Grabski wybudował dla syna - Jana Władysława i synowej Zofii. Po Powstaniu Warszawskim dołączyli do nich teściowie - Stanisław Wojciechowski, były prezydent II RP, z żoną. 

Otoczony zielenią dom jednopiętrowy z poddaszem, dom jest otynkowany, z drewnianymi elementami.

* Wszystkie artykuły na temat historii dzielnicy Ursus opracowano na podstawie publikacji Jerzego Domżalskiego.